Λέλα Καραγιάννη ηρωίδα της Εθνικής Αντίστασης

Κατά τη διάρκεια της τριπλής κατοχής (1941–1944), εκτός από τις μεγάλες αντιστασιακές οργανώσεις ΕΔΕΣ και ΕΑΜ, εμφανίστηκαν και άλλες οργανώσεις μικρότερης εμβέλειας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρόσφεραν λίγα στον αντιστασιακό αγώνα του ελληνικού λαού. Αντίθετα, πρόσφεραν πολλά — αλλά το μονοπώλιο της ιστορικής μνήμης το εξασφάλισε, αργότερα, μια ηττημένη ιδεολογία.

Στο παρόν πόνημα θα ασχοληθούμε με την εθνική και πατριωτική δράση της αγωνίστριας που έμεινε γνωστή ως «Μπουμπουλίνα της Εθνικής Αντίστασης», της Λέλας (Ελένης) Καραγιάννη. Η Ελληνίδα μάνα επτά παιδιών, με ελληνοχριστιανικά ιδεώδη, πρόσφερε τα πάντα στον ιερό αγώνα — ακόμα και την ίδια της τη ζωή. Από το μητρικό της γενεαλογικό δέντρο προέρχονταν απόγονος της Λασκαρίνας Μπουμπουλίνας.

Βιογραφικά στοιχεία

Η Λέλα Καραγιάννη γεννήθηκε το 1898 στη Λίμνη της Εύβοιας. Το πατρικό της επώνυμο ήταν Μηνοπούλου· το Καραγιάννη είναι το επώνυμο του άνδρα της. Η δραστηριοποίησή της στην αντίσταση ξεκίνησε από την επιθυμία να προστατεύσει συμμάχους στρατιώτες από την καταδίωξη των Γερμανών και εξελίχθηκε σε ευρύτερη οργάνωση που προσέφερε πολλά στον αγώνα.

Με τη δημιουργία δικτύου πρακτόρων, σε συνεργασία με οργανώσεις του ΕΔΕΣ και τις συμμαχικές δυνάμεις, με τη συγκρότηση δικτύων πληροφοριών και την αποστολή αυτών στο Συμμαχικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής, με σαμποτάζ, με τη διαμόρφωση δικτύων φυγάδευσης και περίθαλψης συμμαχικών στρατιωτών — καθώς και με προώθηση στρατιωτών στη Μέση Ανατολή ή στα βουνά για τον ανταρτικό αγώνα — η οργάνωση της Καραγιάννη ανέπτυξε πολυσχιδή δράση.

Ο Άγγλος αξιωματικός και συγγραφέας Ουίλφρεντ Μπάιφορντ-Τζόουνς γράφει το 1946:

«Ο καθηγητής Λούρος με έφερε σε επαφή με την οικογένεια μιας ηρωίδας της αντίστασης — της νοσοκόμου Λέλας Καραγιάννη, που από το 1941 βοήθησε εκατοντάδες Βρετανών αξιωματικών και ανδρών να δραπετεύσουν. (…) Η περίπτωση της Λέλας Καραγιάννη είναι πραγματικά μοναδική. Μητέρα επτά παιδιών, είχε κατορθώσει να εισάγει στην Γκεστάπο και τα Ες-Ες πράκτορες, οι οποίοι της διέβιβαν πολύτιμες πληροφορίες».

Η ίδρυση και η δράση της «Μπουμπουλίνας»

Την 27η Απριλίου 1941, με την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα, ο πατριωτισμός της Λέλας ξύπνησε. Απογονού της Μπουμπουλίνας — και με τη μνήμη της Πίνδου και της Επανάστασης του 1821 — ίδρυσε αντιστασιακή ομάδα που αρχικά ονομάστηκε «Σιωπηλή Στρατιά», με πρώτα μέλη τον σύζυγό της και τα μεγαλύτερα από τα επτά παιδιά της. Πλαισιώθηκε από τρεις οικογενειακούς γιατρούς και έμπιστους φίλους.

Η ίδρυση έγινε στις αρχές Μαΐου 1941· τον Ιούνιο η ομάδα ξεπέρασε τα εκατό μέλη. Αργότερα μετονομάστηκε σε «Μπουμπουλίνα» και η Λέλα ήταν το πρόσωπο που καθοδηγούσε, συντόνιζε και διοικούσε την ομάδα. Ενέπνεε τα μέλη με την ακόλουθη φιλοσοφία: «Ο αγώνας μας δεν έχει μέτωπο, μόνο στόχους. Για να πετύχουμε τους στόχους μας χρειάζεται πειθαρχία, απόλυτη μυστικότητα και σύνεση. Πρέπει να χτυπήσουμε τον εχθρό με τα δικά του όπλα, εκ των έσω. Θα φτιάξουμε τον δικό μας Δούρειο Ίππο».

Στον τομέα της απόκρυψης συμμαχικών στρατιωτών βοήθησαν πολλοί πατριώτες, μεταξύ των οποίων:

ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Δαμασκηνός,
ο μετέπειτα πρέσβης Αριστείδης Πάλης,
η συγγραφέας Ιωάννα Τσάτσου,
ο αστυνομικός διευθυντής Άγγελος Έβερτ,
ο επίσκοπος Κισσάμου και Σελήνης Ειρηναίος,
ακόμη και Γερμανοί και Αυστριακοί αντιναζιστές.

Οικονομικά στήριξαν τον αγώνα, μεταξύ άλλων, και προσωπικότητες όπως ο Τάσος Παπαστράτος.

Σύλληψη, βασανιστήρια και εκτέλεση

Τον Σεπτέμβριο του 1941 το ζεύγος Καραγιάννη συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς, επειδή η δράση τους κίνησε υποψίες. Η Λέλα, για να απαλλάξει τον σύζυγό της, δηλώνει ότι τα δύο τελευταία χρόνια βρίσκονται σε διάσταση. Μετά από δύο μήνες ο σύζυγός της απελευθερώνεται, ενώ η ίδια παραμένει φυλακισμένη. Παρά τούτο διοικεί την οργάνωση από τη φυλακή και στρατολογεί νέα μέλη. Επειδή δεν βρέθηκαν ενοχοποιητικά στοιχεία, αποφυλακίζεται τον Μάρτιο του 1942 και συνεχίζει τον αγώνα δηλώνοντας: «Αν νομίζουν τα ναζιστικά θηρία πως οι Έλληνες έχουμε υποκύψει και ο πόλεμος έχει τελειώσει, θα τους δώσουμε να καταλάβουν πως για μας ο πόλεμος μόλις έχει αρχίσει».

Άνθρωποι που μυήθηκαν στην οργάνωση κατείχαν καίριες θέσεις στον γερμανικό μηχανισμό και σημαντικές πληροφορίες έφταναν στη Λέλα, η οποία τις διαβίβαζε στο Συμμαχικό Αρχηγείο της Μέσης Ανατολής ή στις συνεργαζόμενες ανταρτικές ομάδες. Με αυτές τις πληροφορίες βυθίστηκαν νηοπομπές γερμανικών πλοίων, βομβαρδίστηκαν αεροδρόμια, ανατινάχτηκαν αποθήκες τροφίμων και όπλων, όπως και φάλαγγες πεζοπόρων τμημάτων.

Το καλοκαίρι του 1944 η Λέλα γίνεται μέλος της κατασκοπικής οργάνωσης «Απόλωνας» και ετοιμάζει ένα μεγάλο χτύπημα κατά των ναζί. Κάτι όμως πήγε στραβά: ο συλληφθείς συνεργάτης Γεώργιος Ριζόπουλος λυγίζει. Η Λέλα, δύο συνεργάτες της και πέντε από τα παιδιά της συλλαμβάνονται· ο σύζυγος και δύο άλλα παιδιά κατάφεραν να διαφύγουν.

Της απαγγέλθηκαν βαριές κατηγορίες: «αρχηγεία αντιστασιακής οργάνωσης, κατασκοπεία και μετάδοση πληροφοριών στους Βρετανούς και τις Συμμαχικές Δυνάμεις». Βασανίστηκε με μεγάλη σκληρότητα και απανθρωπιά: με καυτό σίδερο της καίγαν τα άκρα, της τρυπούσαν πλευρά με πόμολο πόρτας και της έσπασαν κόκαλα για να αποσπάσουν πληροφορίες. Η Λέλα όμως αρνήθηκε πεισματικά να προδώσει τον αγώνα για ελευθερία και δημοκρατία.

Όταν ένας Γερμανός αξιωματικός, με το όπλο στον κρόταφο του γιου της Νέλσωνα, απαίτησε να αποκαλύψει μυστικά, η Λέλα — ως γνήσια Ελληνίδα μητέρα, γαλουχημένη με ελληνορθόδοξα νάματα — απάντησε στον ναζιστή αξιωματικό:
«Ζητάτε από μία Ελληνίδα μάνα να προδώσει τους συνεργάτες της και την πατρίδα της, με την απειλή του τυφεκισμού των παιδιών της. Ε, λοιπόν, μάθετε ότι τα παιδιά μου ανήκουν στην Ελλάδα και το αίμα τους θα πνίξει τους Ούννους και όλη τη Γερμανία σας!»
Υποστηρίζεται μάλιστα ότι χτύπησε τον ανακριτή της, Φριτς Μπέκερ.

Στις 8 Σεπτεμβρίου 1944 η Λέλα Καραγιάννη, μαζί με άλλους 70 πατριώτες, εκτελέστηκε στο Άλσος Χαϊδαρίου. Κατά την εκτέλεση, ο Γεώργιος Ριζόπουλος γονάτισε και ζήτησε συγγνώμη από τη Λέλα· αυτή τον σήκωσε, τον αγκάλιασε και τον συγχώρησε. Πριν την εκτέλεσή της απευθύνθηκε στους συγκατηγορουμένους της:
«Ψηλά παιδιά τα κεφάλια, να δουν οι Ούννοι πως ξέρουν να πεθαίνουν οι Έλληνες για την πατρίδα τους.»
Τα τελευταία της λόγια ενώπιον του αποσπάσματος υπήρξαν: «Ζήτω η Πατρίδα! Ζήτω η Λευτεριά!».

Τιμές και αναγνωρίσεις

Μετά την απελευθέρωση, το ελληνικό κράτος και διεθνείς φορείς τίμησαν τη μνήμη και τη δράση της Λέλας Καραγιάννη:

Αποκαταστάθηκε ιστορικά η μνήμη της· το κράτος τοποθέτησε μαρμάρινη προτομή στην οδό Τοσίτσα, στα Εξάρχεια.
Το σπίτι της — αρχηγείο της «Μπουμπουλίνας» (οδός Λέλας Καραγιάννη 1 και Σταυροπούλου) — χαρακτηρίστηκε διατηρητέο ιστορικό μνημείο και ο Δήμος Αθηναίων τοποθέτησε αναμνηστική πλάκα:
«Σ’ αυτό το σπίτι έζησε και το χρησιμοποίησε σαν αρχηγείο της η ηρωίδα της Κατοχής Λέλα Καραγιάννη, ‘Μπουμπουλίνα’. Εκτελέστηκε τις 8.9.1944. Τιμής Ένεκεν, ο Δήμος Αθηναίων, 8-9-1987».
Η Ακαδημία Αθηνών, στις 30 Δεκεμβρίου 1947, την τίμησε με το Βραβείο Αρετής και Αυτοθυσίας.
Με απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης της 10ης Μαρτίου 1950 αναγνωρίστηκε η εθνική δράση της οργάνωσης «Μπουμπουλίνα» και των αρχηγών της.
Στις 9 Ιουνίου 1947 βραβεύτηκε από τη βρετανική κυβέρνηση για τη γενναιότητά της.
Τιμητικές διακρίσεις απένειμαν επίσης τα Πατριαρχεία Ιεροσολύμων και Αλεξανδρείας:
- Στις 27 Μαρτίου 1948, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Τιμόθεος Αʹ απένειμε στη Λέλα τον Σταυρό του Παναγίου Τάφου.
- Στις 3 Ιανουαρίου 1961, ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Χριστόφορος Βʹ απένειμε τον Τίμιον Σταυρόν του Αποστόλου και Ευαγγελιστού Μάρκου Γʹ τάξεως.
Το 2011 το μουσείο του Ολοκαυτώματος «Yad Vashem» απένειμε στον τίτλο του «Δικαίου των Εθνών».
Τον Ιούνιο του 2020, με Προεδρικό Διάταγμα και κατόπιν πρότασης του Υπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Παναγιωτόπουλου, η Λέλα Καραγιάννη αναγνωρίστηκε τιμητικά με τον βαθμό της Ταξιάρχου επί τιμή.

Επίλογος

Η Ταξίαρχος Λέλα Καραγιάννη παραμένει στο πάνθεον των ηρώων που αγωνίστηκαν υπέρ πατρίδας και ελευθερίας, κατά της τυραννίας και των κατακτητών. Είμαστε απόγονοι ηρώων που πρόσφεραν ακόμα και τη ζωή τους για την ελευθερία της πατρίδας και την Ορθοδοξία. Οι απειλές κανενός δεν μας πτοούν: η Ελλάδα ξέρει να μάχεται στον πόλεμο και να νικά υπέρτερους στρατούς· στον στίβο της ειρήνης κτίζει Ακροπόλεις και αναδεικνύει Σοφοκλήδες, Πλάτωνες, Ομήρους, Ιπποκράτηδες, Πυθαγόρες κ.ά.

Και σε σένα, αγαπητέ γείτονα, το ερώτημα παραμένει: τι άφησες στον κόσμο κατά τη διάρκεια των αιώνων; Ένα απόλυτο τίποτα;

Έλα, λοιπόν. Σε περιμένουν οι απόγονοι τόσων και τόσων ηρώων.

Μυργιώτης Παναγιώτης
Μαθηματικός